Het resultaat van al het wroeten in het fenomeen ‘islamitisch terrorisme’ is niet opzienbarend. Aanslagen als in Boston, Parijs, Brussel, Madrid, Berlijn, Manchester en Nice lijken ondoorgrondelijk. Dat moet worden toegeschreven aan het gegeven dat wetenschappers, journalisten, beleidsmakers en politici niet werken vanuit een solide gedachtegoed over het ontstaan van geweld. Ze hebben geen idee waarnaar ze op zoek zijn en zien een variëteit aan bomen waardoor het bos uit het zicht verdwijnt.  Onvermijdelijk verlangen politici en wetenschappers vervolgens meer fondsen voor onderzoek om de weg te vinden.   

EIGEN GROEP / Er is echter wél degelijk een weloverwogen gedachtegoed voorhanden. Dat richt onze aandacht veel nadrukkelijker dan tot nu toe geschiedde naar de islamitische gelederen zélf.  Doorslaggevend bij het ontstaan van agressief gedrag, excessief geweld en brute radicalisering is schaamte, ruimschoots onderbouwd in De terreur van schaamte (2015 [2007]), zie ook deze websitepagina. Dat pijnlijke gevoel ontstaat door  pregnante ervaringen met vernederingen en diepgewortelde angst voor dergelijke krenkingen. Die vernederingen doen we in de eerste plaats op in de sociale groep waarin we geboren worden en opgroeien. De eigen sociale groep is de bron voor fnuikende schaamte-ervaringen.

In onze jeugd maken we allemaal kennis met schaamte: een schrijnend samenballen van angst, verdriet en woede. In milde vorm leren we er de sociale codes door, wat in principe heilzaam is of in ieder geval nuttig. Zolang er geen sprake is van een opeenstapeling van ernstige of langdurige schaamte-ervaringen is de persoonlijke schade te overzien. Dit is echter lang niet altijd het geval. Dan worden we verraderlijk. Schaamte bedreigt onze primaire behoefte aan geborgenheid: het absolute verlangen om bij een groep te behoren, er door beschermd en gewaardeerd te worden.  We gruwen van schaamte. Die bedreiging vereist handelen. Agressie van enigerlei vorm kan dan de beste verdediging (b)lijken, een laatste noodgreep, een uiterste toevlucht.  Met manifestaties van agressie zetten we schaamte op afstand. Geweld wil schaamte lozen.
Schaamte is dan ook de voedingsbodem voor vertrek uit de eigen moslimgemeenschap naar het IS-kalifaat.  Een eigenzinnige interpretatie van de islam vormt de rechtvaardiging om zich militair te trainen en islamitische afvalligen en ongelovigen te doden, of om toekomstige jihadstrijders te baren.

BOZE BUITENWERELD / Voor die ernstige en langdurige vernederingen wijst menig moslim naar de westerse samenlevingen als de wereld van het grote kwaad. De Amerikanen – met Europese bondgenoten – zijn islamitische landen binnengevallen, doodden tienduizenden burgers en martelden gevangenen. Moslims die als arbeidsmigrant in het Westen kwamen, werden uitgebuit en hardvochtig gediscrimineerd; hun godsdienst wordt besmeurd in cartoons. Hét symbool van vernedering vormt Israëls optreden tegen de Palestijnen. Enzovoorts.

schaamtelozen.nl - greenish 027 - foto Aart G. BroekDeze kritiek op de westerse wereld gaat voorbij aan de bittere schaamte-ervaringen die worden opgelopen binnen en door de eigen moslimgroepen zélf. De uitwerking van die beschaming is ernstiger dan de vernederingen van buitenaf. De eigen groep moet een veilige uitvalsbasis zijn voor de opgroeiende en volwassen mens om mee te draaien in de huidige samenlevingen. Deze geborgenheid kunnen de moslimgroepen lang niet altijd voor elk van de eigen mensen verzekeren. Integendeel, menige moslim is juist níet opgewassen tegen onder meer de vereisten of krachtige invloeden van de westerse samenlevingen. De eigen groep blijkt meer dan eens een uiterst wankele uitvalsbasis. Geen veilige thuishaven.

Het is kenmerkend voor mensen met een opeenstapeling van schaamte-ervaringen om dergelijk falen te externaliseren, d.w.z. exclusief toe te schrijven aan anderen dan zichzelf en de eigen groep, i.c. de boze buitenwereld. Voor ieder van ons mensen is het een enorme inspanning om het eigen aandeel in het beschamende handelen onder de loep te nemen.  We zijn geneigd dit te ontkennen en te verzwijgen, waarvoor de psycholoog Tas de term ‘geloochende schaamte’ introduceerde. Voor moslims geldt dit natuurlijk ook, terwijl er een pijnlijk gevarieerde waaier aan schaamte-ervaringen opdoemt: van wereldwijd tot op persoonlijk niveau in de wijk en thuis in de familie.

DICTATUUR / Zo kan de eigen wereldwijde moslimgemeenschap als uitgesproken beschamend worden ervaren juist door het onvermogen om afdoende op bedreigingen van buiten te reageren. Thomas L. Friedman, columnist van The New York Times, schreef al in 2006: ‘Israëls bestaan is een dagelijkse vernedering voor moslims, die niet begrij­pen hoe, als zij de superieure religie hebben, Israël zo machtig kan zijn.’
Hoe gewelddadig het land ook kan optreden, Israël is in menig opzicht een verademing in het licht van islamitische dictaturen in het Midden-Oosten. De eigen islamitische context is zodoende structureel een beschamend ijkpunt. Mekka, het islamitische religieuze centrum, ligt nota bene in Saoedi-Arabië, een land dat zo rijk is dat het in principe alle islamitische migranten in de westerse wereld zou kunnen opnemen. Een hadj (pelgrimstocht) mag een onweerstaanbaar verlangen zijn, migreren naar het land is geen optie, al was het maar vanwege de extreme dictatuur die er heerst. Dat is alleszins beschamend om te moeten onderkennen.

schaamtelozen.nl - blueish 002 - foto Aart G. BroekEr is al meerdere malen gewezen op het opdoen van schaamte-ervaringen binnen eigen moslimgelederen vanwege – nog een heikel punt –  het onvermogen om de aantrekkelijke (im)materiële verworvenheden van de westerse wereld met eigen prestaties te benaderen, laat staan te overtreffen. ‘Het is zonder meer duidelijk dat de to­tale economische, technische en intellectuele afhankelijkheid van het Westen moeilijk te verkroppen is’ voor moslims, zo stelde de Duitse cultuurfilosoof Hans M. Enzensberger. Hij voegde eraan toe: ‘[Dit] betekent voor elke Arabier die in staat is na te denken een stille vernedering.’
Niet minder beschamend kan de emancipatie van moslimvrouwen uitpakken. Hierdoor ver­liezen mannen hun traditionele meerderwaardigheid, wat dikwijls als een emotionele en sociale ver­nedering wordt ervaren en agressieve vrouwvijandigheid in de hand werkt. ‘Voor veel jongens die opgroeien in de patriarchale traditie, zal het een onverteerbare vernedering zijn om braaf en nijver op school de meisjes bij te moeten houden’, concludeert de socioloog Abram de Swaan.

Emancipatie kan overigens net zo beschamend uitpakken voor de moeders van emanciperende dochters die traditionele rolpatronen – en zodoende hun moeders – afwijzen. Daarenboven voedt de emancipatie schaamte-ervaringen van (jonge) vrouwen die niet in dit proces willen of kunnen meekomen: succesvolle ‘bevrijding’ van hun vrouwelijke generatiegenoten is – gewoonlijk onbedoeld – ook een kritiek op de vrouwen die vasthouden aan traditionele patronen. Het mag niet verbazen dat vanuit die schaamte-ervaring juist de versterking van tradities wordt opgezocht, bijvoorbeeld in het IS-kalifaat.

VERWACHTINGEN / In westerse landen intensiveerde de vernedering voor moslims door de arbeidsmigratie als zodanig. Het eigen geboorteland, zoals Marokko en Turkije, bleek niet in staat om voor de eigen landskinderen een menswaardiger leven te verwezenlijken. Daartoe moesten zij naar de westerse wereld verhuizen. De kinderen groeiden op met hoge ouderlijke verwachtingen. Tal van migrantenkinderen werden inderdaad succesvol en beschaamden zodoende onvermijdelijk de vele die dit niet lukten. Het is alleszins vernederend wanneer je niet aan de verwachtingen van je zwoegende ouders, van je succesvolle generatiegenoten of van jezelf kunt voldoen. En dat terwijl je zo veel meer kansen kreeg dan je ouders.

schaamtelozen.nl - greyish 005 - foto Aart G. Broek             De westerse samenlevingen hebben bovendien de afgelopen decennia tientallen miljoenen uitgegeven aan migrantengroepen om zich te ontwikkelen. De ‘losers’ beschaamden hun ouders, terwijl de ouders hun eigen falende opvoeden als beschamend ervaarden. Veel te weinig jongeren met een migratieachtergrond kunnen bevestigen wat Paul Andersson optekende uit de mond van een Marokkaanse man: ‘Ik kreeg thuis, ondanks het feit dat ik op school helemaal niet goed scoorde, wel de waardering en de geborgenheid. Ik maakte die school ondanks mijn matige resultaten [dan ook] wel af […].’ Wie dit kan zeggen over zijn ouders, staat – of je nu wel of niet een migratieverleden hebt – in de Nederlandse samenleving met dezelfde hoopvolle toekomstverwachtingen. Geen onderzoeker die zich hierover zou hoeven te verbazen.
             Ook waar het aantrekken van imams betreft, ontkomen we niet aan een beschamende bijwerking. Ondanks de honderdduizenden moslims, moeten de meeste imams nog steeds uit het islamitische moederland worden ingevlogen. Afhankelijk van zijn herkomst en de opvang in het westen, heeft hij meer of (dikwijls) minder kennis van het spanningsveld tussen de jongeren uit de eigen groep en de vereisten van de omringende westerse samenleving. Er wordt van hem wél een antwoord verwacht op een grote verscheidenheid aan vragen. De imam kan de verwachtingen lang niet waarmaken, waardoor hij het vertrouwen beschaamt. Hij is alles behalve een weg naar kennis voor het (over)leven in een seculiere omgeving. De imam beschermt niet. Integendeel, zo benadrukt Montasser AlDe’emeh: ‘De thuisomgeving noch de moskee stimuleert moslimkinderen om zich intellectueel te ontwikkelen. […] Hun hele sociale milieu moedigt ze niet aan om zélf na te denken.’ Dit is echter wél een belangrijke vereiste om in westerse samenlevingen mee te draaien.

schaamtelozen.nl - brownish 025 - foto Aart G. BroekEIGEN BOEZEM / Schaamte-ervaringen worden volop in de eigen moslimgroepen opgelopen, zowel door mannen als vrouwen, ongeacht de sociale laag, het opleidingsniveau en de culturele verscheidenheid, in het Europese land en in de brede islamitische wereld, in wijds verband en op individueel niveau in de directe omgeving, heden ten dage en in het verleden. De schaamte-ervaringen die in eigen gelederen worden opgedaan, vormen vóór alles de vruchtbare bodem voor agressie, geweld en radicalisering. Niet voor niets komen de meeste jihadstrijders uit landen als Marokko en níet uit de islamitische groepen in westerse samenlevingen.
De diversiteit aan schaamte-ervaringen is moeiteloos uit te breiden en nader te specificeren. Het betreft krenkende ervaringen zowel in het land van herkomst als – door migratie – binnen moslimgroepen in westerse landen. Denk aan eer(wraak) en misplaatste sociale codes, gesmoorde mondigheid en tegenspraak, de grillige tegenstellingen tussen sjiieten en soennieten, ontoereikende kennis van de taal van het immigratieland en analfabetisme, racisme en antisemitisme, huiselijk geweld en incest, homoseksualiteit en andere deelaspecten van de seksuele en huwelijkse moraal.
Hoe beschamend: wat voor zoveel Amerikaanse Afro-Amerikaanse wijken geldt en als zodanig al lang bekend is, geldt ook voor tal van moslimgemeenschappen in West-Europese steden. De familie vormt geen brug tussen een opgroeiend kind en de buitenwereld, begeleidt het onvoldoende bij zijn contacten met die wereld en behoedt het niet of nauwelijks voor de gevaren die erin verscholen liggen. Vanuit een gebrek aan geborgenheid moeten jongeren zichzelf redden. De persoonlijke dramatiek van IS-gangers weet de journaliste Souad Mekhennet aangrijpend te tekenen. Voor wie nog twijfelt aan de eigen gelederen als belangwekkendste voedingsbodem voor de gang naar IS moet haar I was told to come alone; My journey behind the lines of Jihad (2017) maar eens tot zich nemen.

Vanwege deze giftige bron van schaamte-ervaringen weten we waarop we moeten inzoomen om preventief aan de slag te gaan. Moslims zullen zich beduidend minder druk moeten maken over de splinter in het Westerse oog en meer aandacht moeten opbrengen voor de balk in het eigen oog. De eigen moslimgemeenschappen zullen veel meer dan tot nu toe gebeurt de hand in eigen boezem moeten steken om radicalisering te voorkómen.
De schaamte-ervaringen die de eigen groepen veroorzaken moeten worden gekend en onderkend. Het aanwijzen van de westerse wereld als zondebok geeft wel even gemoedsrust, maar daarmee wordt het eigen falen niet minder en zullen we de geweldsproblematiek niet kunnen kanaliseren.

De gewelddadige reikwijdte van schaamte bepaalt evenzeer de mogelijkheden en bovenal beperkingen om resultaatgericht te reageren op jihadgangers die terugkeren; over het deradicaliseren zie deze beschouwing.

schaamtelozen.nl - blueish 16 - foto Aart G. BroekNOOT / In diverse wetenschapsvelden zijn studies verricht naar het belang van ‘geborgenheid’, naar de consequenties van het ontbreken ervan en naar het therapeutisch traject om met die consequenties om te gaan. Ook zijn er tal van indringende ‘egodocumenten’ die (het verwerken van) persoonlijke schaamte-ervaringen verwoorden en hebben vele romans, toneelstukken en films die ervaringen invoelbaar getekend.
Verwijzing naar Thomas L. Friedman, ‘Mideast rules to live by’, The New York Times, 20 december 2006; in het Nederlands onder de titel ‘Het Midden-Oosten voor beginners’, verschenen in de Volkskrant, 22 december 2006, waaruit het citaat. Hans Magnus Enzensberger wordt geciteerd uit De radicale verliezer (Amsterdam, 2006; p. 42; vertaling uit het Duits van Versuch über den radikalen Verlierer [Frankfurt a/M, 2006]). Verder citaten uit achtereenvolgens Abram de Swaan, De botsing der beschavingen en de strijd der geslachten (Amsterdam, 2006; p. 21), Paul Andersson Toussaint, Staatssecretaris of seriecrimineel (Amsterdam, 2009; p. 89) en Jan Lippens, In gesprek met Montasser AlDe’emeh (Kalmthout, België, 2016; p. 48). Deze beschouwing verwijst tenslotte nog naar Souad Mekhennet, I was told to come alone; My journey behind the lines of Jihad (Londen, 2017).

Versies van deze aantekening verschenen in Maatwerk (nr. 1, jan./febr. 2011) en in Nederlands Dagblad, 13 februari 2015, op de Nederlandse websites Opiniestukken, 7 februari 2015, The Post Online, 19 februari 2015, Scientias, 3 april 2015, Likoed Nederland, 16 juni 2015, en de Belgische website Doorbraak, 7 januari 2016, tenslotte in Schaamrood, 2017, pp. 24-33.

 

 

Sharing is Caring!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Social media & sharing icons powered by UltimatelySocial