Schaamte is het pijn­lijke ge­voel dat we krij­gen wan­neer we sociaal en emotio­neel worden op­zijgezet: vernederd, gekleineerd, veracht, afgewezen. Bovendien is schaamte juist ook de angst dat we op enigerlei wijze nieuwe ervaringen met vernederingen opdoen. Schaamte is een substantieel andere emotionele ervaring dan schuldge­voel. Schuld is het gevoel waarbij je je afvraagt wat jouw handelen een an­der voor nadeel berokkent. Met schaamte denken we onze eigen kant op: wat doet de ander ons aan of dreigt de an­der ons aan te doen voor ernstige pijn door vernederingen en uitsluiting. Schaamte haalt uit als terreur.

schaamtelozen.nl - greenish 027 - foto Aart G. BroekWe zitten niet te wachten op die krenkende ervaringen. We gruwen van dat pijnlijke sa­men­ballen van ver­driet, angst en woede, wanneer we ons schamen. We willen niet dat venij­nige ge­voel erva­ren van waardeloos en machteloos te zijn. We doen van alles om het te voorko­men. We gebruiken dan, onder bepaalde voorwaarden, juist agressie. Daartoe hoeven we niet naar een an­dere sa­menleving te kijken, maar kunnen we prima bij onszelf te rade gaan. Schaamte is niet iets exclusiefs voor, bijvoorbeeld, de Marokkaanse, Japanse of Curaçaose samenleving die zou worden gekenmerkt door een ‘schaamtecultuur’. Het Nederlandse samenleven drijft evenzeer op het opdoen, vermijden en het anderen bezorgen van schaamte-ervaringen. Schaamte is een algemeen menselijk verschijnsel.

VLAMMENDE PIJN / Schaamte brengt gevoelens teweeg die uitgespro­ken pijnlijk zijn. Vernederingen blijken we dan ook ge­detailleerd, zorg­vuldig en zeer lang­durig op te slaan. Zelfs de ge­voelsui­ting die de krenking met zich meebracht, lijkt onverslijt­baar te zijn. Keer op keer kan de boosheid of het verdriet of de angst weer worden opgeroepen. Dit kan ieder voor zich constateren en onderzoek wijst verder onomstotelijk op de duurzame uitwerking alsof er­va­ringen van afwijzing en klei­nering in marmer worden gegra­veerd. Ongeacht de vorm die bescha­ming aanneemt, de achterliggende motieven er­van, de mate waarin of hoe gerechtvaardigd de beschaming juist wel of juist niet ook zou zijn, wel of niet gevoed door afgunst, de uitwerking is evenzo schrij­nend.

schaamtelozen.nl - foto Aart G. Broek - palmboom [4] - red. sizeDe ervaring gekleineerd te worden blijkt bovendien een pijn teweeg te brengen die ten dele hersen­gebieden aan het werk zet die ook bij fysieke pijn actief zijn. De psychologen Naomi Eisenberger, Matthew Lie­berman en Kipling Williams hebben door hun on­der­zoek kunnen constate­ren dat een specifiek her­sengebied actief is om zowel fy­sieke als sociaal-emotionele pijn ‒ waartoe schaamte behoort ‒ optimaal te verwerken. We zijn neurologisch evenzogoed uitgerust om op de fysieke pijn van, bijvoorbeeld, het aanraken van een hete kachel te anticiperen en te reageren als op de pijn die vernedering veroorzaakt.

SOCIALE EMOTIE / Tenzij op enigerlei wijze neurologisch of genetisch gemankeerd, heeft ieder mens een potentieel van zes primaire emoties: vrees, verbazing, vreugde, verdriet, woede en weerzin. Schaamte behoort niet tot deze zes basisemoties, maar tot de zogeheten sociale emoties. Hiertoe rekenen we onder meer schuldgevoelens, trots, jaloezie, afgunst, dank­baar­heid, bewondering en verontwaardiging. Om over schaamte te spreken in termen van een ‘sociale’ emotie is al­les­­zins verde­digbaar. Hoe­zeer ook iedere persoon zelf een aandeel in het uit­gesproken ellendige gevoel heeft, beschaming en het resul­taat schaamte zijn in ieder geval aangelegen­heden die mensen elkaar aandoen: schaamte is sociale pijn. Voor de beschaming van ie­mand is één ander persoon voldoende, zoals, bijvoorbeeld, bij de ontsporing van een echtelijke relatie door prostitutiebezoek van de echtgenoot. In de beleving van de be­schaam­de zijn er echter meestal meer per­sonen in het spel en doorgaans is dit ook zo: met het dreigende vertrek van de man worden het overspel en de ontsporing kenbaar voor de hele familie- en vriendenkring.

schaamtelozen.nl - brownish 022 - foto Aart G. BroekBe­schaming kan een uit­ge­sproken collectief en ritueel ka­rak­­ter hebben. Voor voorbeelden hoeven we niet naar culturen met een vermaarde ‘ere­co­de’ te kijken. We kunnen dicht bij huis blijven voor een beeldende illustratie met een pijnlijke uitwerking. Tot eind ja­ren vijftig van de vorige eeuw kenden de gereformeerde kerken een open­bare schuld­belij­de­nis bij een ‘moetje’, een hu­welijk genoodzaakt door zwanger­­schap. ‘Leo van Vessem (1916) uit Haarlem vertelt over zijn moeder, die in de ja­ren tien [van de twintigste eeuw] ongehuwd zwanger raakte en dus schuld­be­lij­denis moest doen voor ze in de kerk kon trouwen: “Haar hele le­ven heeft in het teken gestaan van die verschrikkelijke ge­beurtenis. Ze gunde zich­zelf geen enkel pleziertje; haar zondigheid was haar zo ingeprent, dat ze zich al schuldig voelde als ze iets lek­kers bij de koffie nam.”’

HET PERSOONLIJKE ‘IK’ / Wat een openbare ‘schuldbelijdenis’ heette, was feitelijk een open­bare vernedering: een be­scha­mingsritueel. Via sociale media weten we hoe openbare beschaming kan uithalen en beschamen. Door de kritiek bevinden we ons plots niet meer ín de groep maar staan juist te kijk vóór de groep waartoe we behoren. Het re­­sultaat van een dergelijk ritueel betrof niet zozeer ge­voelens van schuld, maar juist ernstige schaam­tegevoelens die de beschaamden een leven lang konden ter­ro­riseren. Deze uitwerking kan het beschamen overigens alleen maar hebben wanneer de actoren in het spel voor het betreffende slachtoffer van bijzonder belang zijn. De gemeenteleden waren dat ongetwijfeld voor mevrouw Van Vessem. Zij vormden feitelijk een onderdeel van haar eigenwaarde, van haar eigen identiteit, van haar gevoel van geborgenheid.

schaamtelozen.nl - greyish 005 - foto Aart G. BroekHet beschamen is een opmerkelijk optreden. Het betreft niet zozeer kritiek op een spe­­cifiek han­delen of gedrags­kenmerk van iemand. De bescha­ming van de moe­der van Van Vessem trof – in ieder geval in háár be­leving ‒ de persoonlijkheid van de vrouw in haar geheel en raakte stellig niet slechts haar kortstondig seksu­ele handeling. Voorechtelijke seks is een verwerpelijke handeling, jijzélf bent verwerpelijk. Zó graaft schaamte zich in je. Schaamte haalt uit als terreur.
Het gaat bij schaam­te om de feitelijke of erva­ren afwij­zing van het persoonlijke ‘ik’ als zoda­nig. Juist dát zorgt voor intens pijnlijke ge­voe­lens. Het snijdt ons ‒ zoals dat in alledaags Nederlands heet – diep door de ziel. Het mag dan ook niet verbazen dat schaamte een uitgesproken duur­zame uit­wer­king heeft en de beschaming tot in detail gedu­rende het hele leven wordt herinnerd. Het blijkt van levensbelang om nieuwe schaamte-ervaringen te voorkomen. De dreiging ervan moet zo snel mogelijk worden herkend en afgehouden.

GEBORGENHEID / Zonder veel voorstellingsvermogen is de ernst te onderkennen van schaamte opwekkende praktijken, zoals langdurige pesterijen, emotionele verwaarlozing en andere vormen van huiselijk geweld, en van seksuele intimidatie en verkrachting. De Britse filosoof Boton benadrukt dat we ons met recht zo akelig geraakt voelen wanneer we (dreigen te) worden vernederd. Er is geen enkele reden zich geringschattend uit te laten over de gevoelens die door beschaming worden opgeroepen. Integendeel, ‘There would be something amiss if we didn’t.’
Beschaming is niet alleen zo pijnlijk omdat het om de emotionele en sociale afwijzing van het ‘ik’ gaat. De pijn ontstaat juist omdat een van de primaire levensbehoeftes tot in de wortel wordt aan­getast: de behoefte zich duurzaam gebor­gen te weten (belongingness). Het betreft een uitgesproken essentiële behoefte die praktisch nauwelijks onderdoet voor de behoefte aan voedsel. De vrees voor – zelfs maar de geringste vorm van ‒ uitsluiting is een oer­angst: buiten de groep wacht de dood: de verzengende hitte van de savanne, de wurgende omstrengeling van de jungle of de snerpende koude van de ijsvlakte. We doen dan ook alles om uitsluiting of de dreiging ervan te voor­ko­men.

schaamtelozen.nl - brownish 020 - foto Aart G. BroekHet is absoluut noodzakelijk zich geborgen te weten bij een groep door banden die warmhartig, opbouwend en naar verwachting duurzaam zijn. Be­scha­ming wordt juist daarom zo’n pijnlijke ervaring, om­dat het de kern van ‘geborgenheid’ aantast. Aan­hou­den­de emotionele en sociale afwijzing scheurt het zich geborgen weten volle­dig aan flarden en kent weinig verheffende consequenties; waarover hierna en op andere webpagina’s meer. We zullen dan ook alles in het werk stellen om bij een groep te (blijven) behoren, die vormen van ge­bor­gen­heid biedt.

BESCHERMINGSMECHANISMEN / Niemand zit te wachten op de ervaringen van af­wij­zing van ‘wie’ men is. Na de eerste pijnlijke ervaringen met een der­gelijke afwijzing – meestal op zeer jonge leeftijd al opgedaan – zal iedereen zich in principe in­spannen deze niet opnieuw mee te hoeven maken. Er staat ons mensen een beperkt aantal mid­delen ter beschikking. Tot die middelen behoort vooreerst het in alle op­zichten ‘voor­komend’ optre­den: on­der­­danig, nede­rig, gedwee, mee­gaand, ootmoedig, kruiperig, in­schikkelijk. Het is vooral dit gedrag dat we met schaamte associëren.
In­dien beschaming door éigen han­delen dreigt, nemen we onze toevlucht tot zogenaamde ‘neutraliseringsme­cha­nis­men’. Dit werd jaren terug, in 1957, al beschreven door de psychologen David Matza en Gresham Sykes voor gedrag van mensen die dreigden veroordeeld te worden voor misdadig handelen. Een geijkte handelwijze – zelfs dikwijls al merkbaar bij eenvoudige kritiek ‒ is het in alle toon­aarden ontkennen van enige verant­woor­de­lijk­heid of het ba­­gatelliseren van de eigen betrok­kenheid, en bo­venál het ontkennen of bagatelliseren van consequenties.
Ge­voelens van schaamte heb­ben een dus­da­nig boos­­aar­di­ge uitwerking op het ‘zelf’ en de eigenwaarde, dat de strategie is om alle blaam buiten zich­zelf te leggen en vooral bij een ander. Dit ‘externaliseren’ werkt als een be­scher­ming van het ei­gen ‘ik’.

SCHAAMROOD / Niet alleen is de driftige neiging om de schuld buiten zichzelf te plaatsen kenmer­kend voor handelen dat door schaamte wordt gestuurd, maar meer in het alge­meen zijn vormen van ‘agressie’ dit. Het is zeer de vraag of, wat algemeen wordt aangenomen, het be­scha­men van mensen per definitie helpt om hen in het gareel te houden. Het in­schikkende en onderdanige han­delen dat zo kenmerkend lijkt voor een be­schaamd persoon, is primair ingegeven door de overtuiging of hoop dat de krenking spoedig voorbij zal trekken en dat er weer ruimte voor acceptatie en ge­borgenheid ontstaat.
schaamtelozen.nl - blueish 16 - foto Aart G. BroekNiet minder van belang is de positie van de beschaamde ten opzichte van de beschamende actoren. Bij een ondergeschikte positie, bijvoorbeeld in familieverband of in een bedrijfsorganisatie, is het raadzaam zich vooral ‘voorkómend’ op te stellen, zoals hiervoor reeds opgemerkt. De agressie die eveneens loskomt, zal dan ingehouden moeten wor­den. Lange tijd is vrijwel uitsluitend studie gedaan naar dergelijk voorkómend han­delen als reactie op vernederingen. Meer recentelijk is dit wat verschoven naar het tegenovergestelde, namelijk naar agressie als reactie.
Een teken van agressie zou het rood worden kunnen zijn, dat dikwijls met schaamte ge­paard gaat. Dit lijkt zo’n opmerkelijk gebeuren, omdat het de aandacht vestigt op de door schaamte getroffen persoon, terwijl die aandacht juist zo ongewénst is. Het kleuren wordt echter be­grij­pe­lijk vanwege de kwaadheid en de po­tentiële agressie die wordt opgewekt door een vorm van vernederingen.


Deze beschouwing is gebaseerd op hoofdstukken in De terreur van schaamte (2015 [2007]) en Dwarsliggers (2013), waarin ook (bron)verantwoording; voor de reikwijdte van schaamte, zie ook Schaamrood (2017)

Voor detaillering van consequenties klik door naar onze webpagina’s Agressie & Geweld‘, Dwarsliggers & Klokkenluiders‘ en Stilzwijgen & Doofpot‘.

Voor mogelijkheden om zich te bevrijden van schaamte-ervaringen, zie de webpagina’s Verhaal halen’ , ‘Tegenspraak faciliteren’ en ‘Agressiebeheer & Veiligheid’.

Social media & sharing icons powered by UltimatelySocial